Білім берудегі теңсіздіктер тек қалалық және ауылдық мектептер арасындағы айырмашылықтарда байқалмайды. Сонымен қатар ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар, негізгі дағдылары жетіспейтін немесе осал отбасылардан шыққан оқушылар, заманауи оқыту әдістеріне қол жеткізе алмайтын мұғалімдер және қосымша ресурстарды қажет ететін мектептер секілді топтарды қамтиды.
Әртүрлі елдердің тәжірибесі көрсететіндей, инклюзивті білім беру мен тәлімгерлік, цифрлық курстарды оқыту, репетиторлық қолдау және қауіп тобындағы оқушыларға арналған бағдарламалар секілді күрделі жүйелік мәселелерді де нақты бастамалар арқылы шешуге болады.
Біз қиындықтардың ауқымы, аймақтық контекст немесе білім беру мәселелерінің түрі бойынша тәжірибелері біздің елімізге ұқсас болуы мүмкін бес елдің мысалдарымен бөлісеміз.
Солтүстік Македония: ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға инклюзивті білім беру
Мәселе: Көптеген елдерде мүмкіндігі шектеулі және ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар мектептегі қолжетімсіз ортадан бастап оқытылатын мұғалімдер мен оқу көмекшілерінің жетіспеушілігіне дейін әлі де кедергілерге тап болады. Нәтижесінде кейбір балалар қалыпты мектеп жүйесінен тыс қалады немесе жеткілікті қолдаусыз оқытылады.
Шешім: Солтүстік Македонияда 2019 жылы негізгі білім туралы заң қабылданғаннан кейін инклюзивті білім берудің жүйелі реформасы басталды. Бұл елде мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпы білім беретін мектептерге көшіру, жеке білім беру жоспарларын құру, мұғалімдерді қолдауды дамыту және инклюзивті білім беру үшін жеке бюджеттік бағыт енгізу басталды. 2023/2024 оқу жылынан бастап мүмкіндігі шектеулі балаларды жалпы білім беретін мектептерге қабылдау міндетті болды. Дереккөз: UNICEF North Macedonia.
Нәтиже: Төрт жыл ішінде жалпы білім беретін бастауыш мектептердегі мүмкіндігі шектеулі оқушылардың орташа саны екі еседен астам өсті: егер 2019/2020 оқу жылында бір мектепте 4 оқушы оқыса, 2023/2024 оқу жылында бір мектепте 9 оқушы білім алатын болды. Бұл мысал инклюзия тек жеке мұғалімнің ізгі ниетін ғана емес, сонымен қатар нормативтік-құқықтық база, қаржыландыру, мұғалімдерді оқыту және ата-аналармен жұмыс секілді жүйелі қолдауды қажет ететінін көрсетеді.
Мұғалімдерді арнайы құралдармен қамтамасыз етіп, оларға баланы қолдаудың нақты әдістерін көрсетсе, инклюзивті білім беру тек арнайы мекемелер арқылы ғана емес, қарапайым мектептер арқылы да дами алады.
Армения: Аймақтардағы көшбасшы-мұғалімдер мен мектеп мәдениетін дамыту
Мәселе: Шағын және ауылдық мектептерде көбінесе қызметкерлер ғана емес, сонымен қатар мұғалімдерге тұрақты қолдау да жеткіліксіз. Мысалы, заманауи әдістер, тәлімгерлік, тәжірибе алмасу және кәсіби өсу секілді мүмкіндіктер жетіспейді. Бұл оқу сапасы мен оқушының мотивациясына тікелей әсер етеді.
Шешім: Teach For Armenia жас мамандар мен педагогтарды оқытатын, қажеттілігі бар мектептерді мұғалімдермен қамтамасыз ететін және білім беру ортасындағы өзгерістердің көшбасшысына айналуға әкелетін арнайы әдіс әзірлеуде. Мысалы, мектеп мәдениетін, көшбасшылықты, оқу дағдыларын және баланың дамуына неғұрлым біртұтас көзқарасты дамытуға бағытталған Seroond Turnaround Program бағдарламасы. Дереккөз: Teach For Armenia Annual Report 2024.
Нәтиже: 2024 жылы бұл бағдарлама 32 мұғалім мен 530 оқушы тұратын Степанавандағы бірінші үлкен мектепте қолданылды. Teach For Armenia есебіне сәйкес, төрт Seroond мектебінде оқушылардың үлгерімі математикадан 27%-ға, оқудан 24%-ға өсті, ал олардың көшбасшылық дағдылары 37%-ға өссе, мектеп мәдениеті 100%-ға жақсарған. Бағдарлама сонымен қатар қатысқан оқушылардың ата-аналарынан 94 NPS көрсеткішін алды.
Кейде тұрақты өзгеріс мектепті толық жөндеуден емес, қолдау алатын, деректермен жұмыс істейтін, мектеп мәдениетін дамытатын және балалардың өз мүмкіндіктеріне сенуіне көмектесетін тәрбиешілер ұжымынан басталады.
Молдова: қол жетімді курстар мен мұғалімдерге қолдау көрсету арқылы оқушылардың цифрлық дағдыларын дамыту
Мәселе: Жетілдірілген цифрлық дағдыларға қол жеткізу көбінесе тұрып жатқан мекенге, отбасының кірісіне және мектеп мүмкіндіктеріне байланысты. Облыста оқитын оқушылар IT, жасанды интеллект, дизайн, кәсіпкерлік және басқа да болашақ дағдылар бойынша сапалы курстарға қол жеткізе алмауы мүмкін.
Шешім: Молдавияда Tekwill in Every School бағдарламасы іске қосылды. Бұл 13-19 жас аралығындағы мектеп оқушылары мен олардың мұғалімдеріне тегін цифрлық курстарды ұсынатын бастама. Курстарды өз бетінше немесе мектептегі мұғаліммен бірге өтуге болады, ал бағдарламаның өзі blended learning және flipped classroom, яғни аралас оқыту және ауыспалы сынып форматында өтеді. Материалдың бір бөлігі алдын ала оқытылып, сыныпта тәжірибеге көбірек уақыт бөлінеді. Дереккөз: UNDP Moldova.
Нәтижесі: Бағдарлама цифрлық құзыреттерді дамытудың ұлттық алаңына айналды. Tekwill-дің айтуынша, жаңа оқу жылында ел бойынша 50 000-ға жуық мектеп оқушылары бағдарлама аясында «болашақ мамандықтарды» оқиды деп күтілуде және бұл бастама елдегі лицейлердің 90 пайыздан астамын қамтуды көздейді. 2024 жылы Молдованың Білім министрлігі сонымен қатар Tekwill Junior Ambassadors бағдарламасына бүкіл ел бойынша шамамен 5000 студент пен 600 мұғалім қатысқанын хабарлады.
Сандық теңсіздікті тек технологияны сатып алу арқылы ғана азайту жеткіліксіз. Қолжетімді құрылымды құру, мұғалімдерді оқыту және мектеп оқушыларына өз білімдерін жобаларда, байқауларда және өмірлік мәселелерде қолдану мүмкіндігін беру маңызды.
Қырғызстан: пандемиядан кейінгі оқудағы әлсіз тұстарды қалпына келтіру
Мәселе: Пандемиядан кейін көптеген оқушылар білімдегі олқылықтарға тап болды. Бұл әсіресе онлайн оқытуға, үйде қосымша қолдау көрсетуге немесе сапалы оқу материалдарына тұрақты қолжетімділігі жоқ балаларға қатты әсер етті.
Шешім: Қырғызстанда Білім және ғылым министрлігі UNICEF пен Жапония үкіметінің қолдауымен Ensuring Quality Education for Children Affected by COVID-19 атты үш жылдық жобасын жүзеге асырды. Ол балаларды мектепке ақырындап қайтаруға, оқудағы олқылықтарды қалпына келтіруге және оқу сапасын қолдауға бағытталған. Дереккөз: UNICEF Kyrgyzstan.
Нәтиже: ЮНИСЕФ мәліметтері бойынша, жоба студенттердің сабаққа қатысуы мен оқу нәтижелерін жақсартуға көмектесті: сынақ ұпайлары 15-20 пайыздық пунктқа өсті. Бұл мысал маңызды, себебі білім берудегі теңсіздік бойынша жұмыс абстрактілі мәселеге емес, керісінше, анықтауға, өлшеуге және бірте-бірте азайтуға болатын нақты олқылықтарға бағытталған.
Білім берудегі олқылықтарды жою жобаның жеке бағыты болуы мүмкін. Мысалы, диагностика, қосымша сабақтар, мұғалімнің қолдауы, түсінікті материалдар және үлгерімді үнемі бағалау.
Румыния: тәуекел тобындағы оқушылар мен студенттерге қолдау көрсету
Мәселе: Білім берудегі теңсіздік мектептен кейін аяқталмайды. Әлсіз топтардан шыққан оқушылардың жоғары сыныпты бітіре алмау, қорытынды бітіру тестілерін тапсыра алмау немесе жоғары оқу орындарына түсе алмау ықтималдығы жоғары. Ал университет деңгейінде бірінші курс барысында оқудан шығару қаупі секілді басқа мәселе пайда болады.
Шешім: Румынияда Дүниежүзілік банктің қолдауымен ROSE — Romania Secondary Education Project жобасы жүзеге асырылды. Ол білім беру нәтижелері төмен мектептерге және тәуекел тобындағы университет студенттеріне бағытталған. Қолдау мектептер мен университеттерге гранттарды, академиялық көмек көрсету бағдарламаларын, кеңес беруді, мотивациялық жұмысты және орта мектептен жоғары білімге өтуге көмектесетін жұмысты қамтыды. Дереккөз: World Bank.
Нәтиже: Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша жоба тәуекел тобындағы 60 000-нан астам студенттерге қолдау көрсетті және 20 000-нан астам мектеп оқушылары жазғы көпір бағдарламаларына қатысты. Сондай-ақ, 1 093 мектеп пандемияның әсерін азайту және оқуды қолдау үшін электронды жабдық алды. Басқа есептерге сәйкес арнайы мектептер мен студенттердің қажеттіліктерін қанағаттандырмайтын жалпы қолдауға қарағанда мақсатты және контекстік қолдау тиімдірек болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Білім берудегі теңдік саласындағы жобалар тек мектеп оқушыларына ғана емес, сонымен қатар студенттерге де қатысты. Бұл бейімделуге көмектесу, академиялық әлсіздіктер, тәлімгерлік, кәсіптік бағдар беру және білім беруде сақтау секілді амалдарды қамти алады.
Бұл мысалдарды не біріктіреді
Түрлі елдердің тәжірибесі білім берудегі теңсіздік мәселесін шешудің амалдары ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларды қолдаудан бастап мұғалімдерге арналған бағдарламаларға, цифрлық курстарға, оқудағы олқылықтарды толтыруға және қауіп-қатер тобындағы оқушыларға көмектесуге дейін әртүрлі болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Tamyr Platform үшін мұндай жағдаяттар, ең алдымен, практикалық идеялардың көзі ретінде маңызды. Олар бізге білім берудегі өзгерістердің нақты сұраныстан басталуы мүмкін екенін түсінуге көмектеседі, яғни оқушыға жіберіп алған білімді қалпына келтіруге көмектесу, мұғалімге жаңа құралдар беру, қолдаушы орта жасау немесе бұрын назардан тыс қалғандар үшін жаңа мүмкіндіктер беру.
Tamyr Platform Қазақстандағы білім беру жобаларына гранттық қолдау көрсетуге өтінімдерді қабылдауды жалғастыруда. Мектептегі және жоғары білім берудегі сапалы білімге қолжетімділікті кеңейтуге және мектеп оқушылары, студенттер, мұғалімдер және ата-аналар үшін жаңа мүмкіндіктер жасауға көмектесетін бастамаларды қатысуға шақырамыз.
Өтінім нысаны қазақ және орыс тілдерінде қолжетімді. Өтініш бермес бұрын толық шарттар мен талаптарды оқып шығуды ұсынамыз.
